Hukuk Muhakemeleri Kanunu

HMK hangi davalarda uygulanır?

6100 sayılı HMK, hukuk mahkemelerindeki yargılama usulünün genel çerçevesidir. Aile, iş, tüketici, ticaret, kira, miras ve alacak davalarında özel kanun hükümleri saklı olmak üzere HMK uygulanır.

Ceza soruşturması ve ceza davası Ceza Muhakemesi Kanunu'na; idari işlemlere karşı açılan davalar ise idari yargılama usulüne tabidir. Uyuşmazlığın adı değil hukuki niteliği, doğru yargı kolu ve görevli mahkemeyi belirler.

Dava açmadan önce görev, yetki ve dava şartları

Görev, uyuşmazlığın hangi tür mahkemede görüleceğini; yetki ise coğrafi olarak hangi yer mahkemesinde açılacağını gösterir. Görev kural olarak kamu düzenindendir. Yetki itirazının ileri sürülme yöntemi ise kuralın kesin olup olmamasına göre değişebilir.

Mahkeme; yargı yolu, görev, kesin yetki, hukuki yarar, taraf ve dava ehliyeti, gider avansı ve kanunda sayılan diğer dava şartlarını inceler. Arabuluculuk dava şartı olan iş, ticaret, tüketici veya kira uyuşmazlığında son tutanak bulunmadan dava açılması usul sonucu doğurabilir.

• Uyuşmazlığın hukuki niteliğini belirleyin
• Görevli ve yetkili mahkemeyi ayrı kontrol edin
• Zorunlu arabuluculuk veya başka ön başvuru var mı bakın
• Tarafın tam unvan/adres ve temsil bilgisini doğrulayın
• Harç ve gider avansı planını hazırlayın

Dilekçeler aşaması ve iddia-savunmanın genişletilmesi

Yazılı yargılama usulünde dava dilekçesi, cevap, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleriyle uyuşmazlığın sınırları çizilir. Basit yargılama usulünde dilekçe sayısı ve süre düzeni farklıdır.

Vakıaların sıra numarası altında açık yazılması, her vakıanın hangi delille ispatlanacağının gösterilmesi ve talep sonucunun belirli kurulması önemlidir. Sonradan yeni vakıa veya talep eklemek iddia ve savunmanın genişletilmesi yasağıyla karşılaşabilir.

İspat yükü ve deliller nasıl değerlendirilir?

Kural olarak taraf, dayandığı vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkarıyorsa o vakıayı ispatlar. Kanuni karineler, özel ispat kuralları ve karşı tarafın delile erişimi bu genel çerçeveyi değiştirebilir.

Belge, tanık, bilirkişi, keşif, yemin ve elektronik kayıtların her biri farklı usule sahiptir. Delilin hukuka uygun elde edilmesi, süresinde bildirilmesi, uyuşmazlıkla bağlantısı ve aslının/bütünlüğünün korunması gerekir.

• Sözleşme, ihtar ve tebligatların tam örneği
• Banka, bordro, fatura ve resmî kayıtlar
• E-posta/mesajın tamamı ve kaynağı
• Tanığın doğrudan bildiği somut olay
• Uzmanlık gerektiren teknik mesele ile hukuki değerlendirmeyi ayırma

Ön inceleme, tahkikat ve duruşma

Dilekçeler tamamlandıktan sonra ön incelemede dava şartları, ilk itirazlar ve tarafların anlaştığı/anlaşamadığı hususlar belirlenir; sulh ve arabuluculuk imkânı değerlendirilir. Tahkikat aşamasında çekişmeli vakıalar için deliller toplanır ve tartışılır.

Duruşma tutanağı, ara kararlar ve verilen kesin süreler dikkatle izlenmelidir. Bilirkişi raporuna itiraz, tanık dinletme veya belge sunma imkânı soyut bir 'sonra tamamlarım' düşüncesiyle ertelenmemelidir.

Hüküm, istinaf ve temyiz

Mahkeme kısa kararın ardından gerekçeli karar oluşturur. Kanun yolu süresi ve başvurunun kapsamı, kararın tebliği, uyuşmazlık türü, karar tarihi ve güncel parasal sınırlar üzerinden kontrol edilir.

İstinaf yeni bir dava dilekçesi değildir; kararın hangi vakıa, delil, usul veya hukuk yönünden hatalı olduğu ve istenen sonuç açıklanmalıdır. Temyize açıklık ayrıca değerlendirilir. İnternetteki eski parasal sınır veya süre tablosu yerine işlem tarihindeki kanun ve tebliğ kaydı esas alınmalıdır.